MAKALE >> KritİK: İşimiz şansa mı kaldı?

Piyasadaki daralmalar ne yazık ki her yönü ile devam etmektedir. Öncelikle ortaya çıkan sanayi üretim istatistikleri bunun en son canlı delilidir. Bu veriler o kadar ilginç ve çarpıcı bir sonuç doÄŸurmuÅŸtur ki kamuoyunu ÅŸaşırtmazdan önce bu verileri hesaplamaktan sorumlu TUÄ°K bile ÅŸaşırmış ve dünyada fazlaca örneÄŸi olmayan bir biçimde birkaç saat ara ile düzeltmeye gitmiÅŸtir. Aslında örneÄŸi olmayan daha çok düzeltmenin kendisi deÄŸil biçimidir. Bu tür verilerin üzerinde dünyadaki örneklerde yer alan düzeltmeler çoÄŸunlukla küsuratlı hesaplamalarda olmakta iken bizim örneÄŸimizde artış istatistiÄŸinin yerini alan yeni veri az artış deÄŸil azalış ÅŸeklinde olmuÅŸtur. Öte yandan son olarak hesaplanan iÅŸsizlik istatistikleri ise son dönemde karşımıza çıkan en yüksek orana ulaÅŸmıştır ne yazık ki. Üstelikte henüz hesaba yansıyan veriler krizin daha derinleÅŸmediÄŸi dönemi kapsamaktadır. Korkulan odur ki veriler önümüzdeki dönemde daha da karamsar olabilecektir.

E, bu durumda ne olacak, ne yapacağız, iÅŸi gücü bırakıp eve mi takılalım? Elbette bunu seçme ÅŸansına sahip deÄŸiliz. Bu seçim yok olmayı seçmek olacaktır çünkü. Oysa hatırlamamız gereken ÅŸu tümceyi dikkatinize sunmak isterim “Çaresizseniz, çare sizsiniz.”

Nasıl olacak bizim çare olmamız. Bunu eÄŸer bu gün konuÅŸuyorsak ve düÅŸünüyor isek bilmemiz gereken, geliÅŸtirebileceÄŸimiz çarenin ancak yarına ait olabileceÄŸidir. Pekiyi bu gün için ne yapabiliriz. Ne yazık ki bunu dün yapmak zorundaydık ve beklide bunun için çok geç kalmış olabiliriz.

Bir hikaye vardır bilenler bilir ama biz yine de anlatalım; Adamın karnı açtır ve lokantanın vitrininde bir yazı okur, “siz yiyin torununuz ödesin” hemen içeri girer ve tıka basa yemek yer. Tam çıkıp gidecekken garson hesabı getirir. Kahramanımız itiraz eder ve derki hani biz yiyecektik torunumuz ödeyecekti? Garson bu hesabın kahramanımızın yediÄŸi deÄŸil dedesinin yediÄŸine ait bir hesap olduÄŸunu söyler…

Demek oluyor ki iÅŸi ÅŸansa bırakmak istemiyorsak bu gün için gerekli adımları dün atmış olmamız gerçeÄŸini kabul etmek zorundayız. Ayrıca anlamalıyız ki yarın bir yerde olmak bu gün yaptıklarımız ya da yapmadıklarımızdan ÅŸekillenecektir.

Ä°ÅŸi ÅŸansa bırakmamak dedik, pekiyi nedir ki ÅŸans? Önce bunu anlamakta yarar vardır. Åžans kader midir? Kaderse bunun hesabı olmaz. Pekiyi bu hesaplanabilir bir olgumudur? ÖrneÄŸin bir metal para ile yazı / tura attığımızda, yazı gelmesini ya da tura gelmesini sayısal olarak hesaplayabilir miyiz? Sanıldığı gibi bu hesap basit bir olasılık hesabı mıdır? Yani yazı gelmesinin olasılığı olasılık derslerinde öÄŸretildiÄŸi gibi yüzde elli midir? Yoksa bu derslerde bizlere öÄŸretilmeyen baÅŸka faktörler mi vardır?

1700 ler de Fransa’da yaÅŸamış ünlü bilim adamı Laplace der ki; hiçbir ÅŸeyin olasılığı % 100 deÄŸildir. Ona göre olasılık hesabı olma olasılığı en yüksek olan hesabı anlatmaktadır. Öte yandan basit bir yazı tura olayında bile bazı dış faktörler devreye girecektir ki bunları hesaplamak kolay olmayacaktır. Nelerdir bu dış faktörler? Belki, rüzgar hızı, atış açısı, atış ÅŸiddeti,  elin yüksekliÄŸi, paranın alaşımı, yerin ÅŸekli (eÄŸer para yere düÅŸecekse)…

Öte yandan Amerikan deniz kuvvetlerinde görevli Murphy 1949 yılında “bir ÅŸeyin ters gitmesi olasılığı var ise ters gider” yaklaşımını geliÅŸtirmiÅŸtir. Bu yaklaşım atalarımızın sakınan göze çöp batar yaklaşımından farklı bir ÅŸey deÄŸildir. Daha sonra benzeri yaklaşımlar bir araya getirilerek Mutphy yasaları adı altında anılır olmuÅŸtur. Bu ÅŸehir efsanesi bu gün de güncelliÄŸini korumaktadır.

Bir eÄŸitimim de konuyu tanımlayabilmek açısından bir Murphy yasasını (ki beklide en sevdiÄŸimi) katılımcılar ile paylaÅŸmıştım; “Üzerine yaÄŸ sürülü ekmeÄŸin, yere düÅŸtüÄŸünde, yaÄŸlı yüzünün halıya gelmesi (ki halıyı lekeleyecektir), halının yeniliÄŸi ile doÄŸru orantılıdır”. Katılımcılardan, sonradan mühendis olduÄŸunu öÄŸrendiÄŸim bir bana itiraz etmiÅŸti ve demiÅŸti ki; “hocam tabi ki yaÄŸlı yüzü halıya gelecektir, zira sürülen yaÄŸ nedeniyle ekmeÄŸin aÄŸarlık merkezi etkilenmiÅŸtir J. Ä°ÅŸte bu arkadaÅŸ farkında olsun olmasın devrin Laplace’ıdır.

Evet iÅŸimiz ÅŸansa kaldı ama bu kötü haber deÄŸildir. Çarşı pazardaki daralmanın çözümü ÅŸansa baÄŸlıdır. Ama bu ÅŸans bize olasılık hesabında öÄŸretilenden daha farklı olan ve diÄŸer etmenleri de içeren bir olgu olduÄŸunu unutmadan yaklaÅŸtığımızda yaÅŸayacağımızdır. EÄŸer alışveriÅŸin daralmasını istemiyorsak, bu günden vazgeçelim yarın böyle bir sıkıntı yaÅŸamak istemiyorsak iÅŸimizi ÅŸansa bırakmalıyız (anlarsınız ya)!

ÖÄŸr. Gör. Erim HISIM

MSGS Üniversitesi

erim@erimhisim.com